Em chẳng làm được gì cả!!

Em thật vô tích sự! Em chẳng làm được gì cả… có lẽ là những câu nói  mà chúng ta thường xuyên nghe mọi người nói với nhau. Rõ ràng, những câu nói này thực sự có sức ảnh hưởng rất tiêu cực đến người nghe . Có bao giờ bạn đặt câu hỏi “ Tại sao mọi người lại phóng đại như vậy?

Trong tâm lý học, những câu nói dạng như trên được liệt kê vào một hiện tượng gọi là Thinking trap hay tạm gọi là Bẫy suy nghĩ.

Tại sao bẫy suy nghĩ lại quan trong? Có thể bạn biết hoặc chưa biết, what we think will lead to what we feel and what we act, những gì chúng ta nghĩ sẽ dẫn đến những gì chúng ta cảm thấy và những gì chúng ta hành động. Và tin đáng buồn là não bộ của con người phần lớn tập trung vào những suy nghĩ tiêu cực.

Một số bẫy suy nghĩ mà chúng ta hay gặp phải như bên dưới

1.Tất cả hoặc không có gì ( All or nothing thinking/ Black and white thinking): Những người này, trong suy nghĩ của họ thường chỉ có những khía cạnh cực đoan ( extreme, hoặc là rất tốt, hoặc là rất tệ) mà họ hiếm khi cân nhắc đến những khả năng ở khoảng giữa.

Ví dụ: An bị trượt đại học,An tự nói với bản thân: “ Mình học thật là tệ!” hoặc: An đã lên kế hoạch ăn kiêng nhưng cô ấy lỡ uống 1 ly trà sữa, cô ấy sẽ nói với bản thân: trời, ly trà sữa làm fail hoàn toàn kế hoạch ăn kiêng của mình rồi!”

2.Độ phóng đại ( Magnifying and Minimizing): Những người này thường có khuynh hướng suy nghĩ/ tưởng tượng ra những kết quả xấu nhất xảy ra, cho dù thực tế không phải như vậy.

Thực tế đáng buồn hơn là họ có xu hướng phóng đại những kết quả xấu và xem nhẹ những kết quả tốt.

Ví dụ: Magnify:Trong task A, Minh hoàn thành không tốt công việc sếp giao ( dù anh vẫn hoàn thành tốt/ đạt yêu cầu những task B,C,D…Minh sẽ tự nói: Xong rồi, M làm việc tệ nhất team, chắc sếp rất giận và sẽ cho mình thôi việc!

Minimize: Cũng trong task A đó, Thuyên làm tốt nhất nhóm, mọi người khen Thuyên . Nhưng Thuyên chỉ nói với bản thân: Có gì đâu, ai cũng làm được như mình thôi! Chẳng có gì tự hào cả!

 

3.Cá nhân hóa (Personalizing): Có nghĩa là khi một kết quả/ hậu quả nào xảy đến với người khác ( bạn, người thân, đồng nghiệp…của ta), thì ta “nghĩ” rằng điều đó do lỗi của mình, trong khi thực tế bạn không có trách nhiệm gì cả trong hậu quả trên.

Ví dụ: Trong một ngày anh H về nhà và thấy vẻ mặt của vợ không vui, làm việc nhà nhưng không nói năng gì cả, anh H có thể tự suy nghĩ: hôm qua mình đã nói gì hay làm gì mà vợ ko vui nhỉ? ( trong thực tế, vợ ko vui có thể do công việc ko suôn sẻ hoặc gd cô ấy có việc gì ko vui)

Anh A làm huấn luyện viên thể thao và dẫn đội đi thi cuộc thi quoc gia. Học trò của anh bị loại sớm, anh buồn với suy nghĩ: Mình huấn luyện tệ quá ! ( trong thực tế, performance của học trò anh là ko kiểm soát dc.)

4.Đổ lỗi ( Externalizing – ngược lại của Personalizing): Ngược lại, dạng người này khi mình phạm sai lầm gì đó thì có xu hướng đổ lỗi/ ngụy biện cho 1 yếu tố bên ngoài, ko phải mình. Trong thực tế, trường hợp này xảy ra thường xuyên.

Ví dụ: Nếu mình đi làm trễ thì mình có xu hướng nói là : kẹt xe, bể bánh xe…. mà ít khi thừa nhận là mình ngủ dậy trễ. Hoặc trong cv, nếu mình trễ deadline thì mình sẽ nói tại bộ phận A, B,C chưa gửi maill…

5.Overgeneralizing: Kiểu như khi phân tích nguyên nhân của vấn đề A, chúng ta thường qui về tính cách của người đó thay vi hành vi của người đó ( attribute the cause of problem to someone’s character instead of someone ‘s behavior)

Vd: An là phục vụ của 1 nhà hàng. Trong quá trình phục vụ khách hàng, An làm đổ nước 2 lần,và 2 lần đều bị sếp thấy. Một số sếp sẽ có xu hướng đánh giá An là 1 người vụng về ( mặc dù bình thường An phục vụ rất tốt)

6.Mind reading: Chúng ta hay ngộ nhận là chúng ta biết được người khác đang nghĩ gì.

Vd: Hôm qua mình lỡ từ chối 1 lời đề nghị từ sếp/ mẹ/bạn… hay lỡ làm ai đó không vui, thì tối về sẽ suy nghĩ rất nhiều viễn cảnh mà người khác đang nghĩ về mình như : chắc chắn mẹ đang rất giận mình…

Nói tóm lại, các bẫy suy nghĩ trên có 2 điểm chung chính là: chúng ta luôn nhìn mặt tiêu cực của vấn đề trước và phóng đại sự tiêu cực đó ở mức độ cao hơn thực tế của nó xảy ra. Và điều này có thể ảnh hưởng đến quá trình hành động và ra quyết định của chúng ta. Nhận thức được bẫy suy nghĩ từ bản thân sẽ giúp chúng ta có suy nghĩ và hành động đúng đắn cũng như sự thoải mái về mặt tinh thần. Nhận thức được bẫy suy nghĩ từ bạn bè và những người xung quanh sẽ giúp chúng ta có được sự thấu hiểu các vấn đề của họ và giúp họ có 1 thái độ tốt hơn trong các vấn đề của cuộc sống.

Blog Ementor